Tata staat op water: karstbronnen komen binnen de stad zelf op, de Öreg-tó ligt er middenin, en langs de beken staan molens. Het barokke gezicht van de stad is bijna door één hand gemaakt: Jakab Fellner bouwde hier veertig jaar voor de Esterházy’s, en het paleis, de kerken en de oude huizen zijn zijn werk. De lijst rust daarom op twee steunpunten, de Esterházy’s en het water, en een half uur lopen brengt je van de ene rand van de stad naar de andere. Wat hier telt, is het gebouw en de plek: een burcht op het water, een molen aan een beek, een zomerhuis in een tuin, een heuvel die door groeven is opengesneden en waarin tientallen miljoenen jaren te lezen zijn.
Zesenvijftig kunstenaars en een honderdtal werken over wat er van de barok is overgebleven in de kunst van vandaag. De tentoonstelling hoort bij het Barokfestival van Tata en neemt het zomerhuis in de Engelse tuin in.
Een burcht die in het water staat, waar Sigismund van Luxemburg hof hield en gezantschappen ontving en waar Matthias Corvinus het paleis in renaissancetrant verbouwde; sinds 1954 zetelt er het comitaatsmuseum. De verzameling groeide uit het kabinet van de piaristen, in 1765 begonnen door graaf Miklós Esterházy, en bleef na Trianon de enige wetenschappelijke verzameling op de stomp van het comitaat Komárom: het comitaatsgenootschap was met Komárom zelf over de grens geraakt. Vandaar het Romeinse materiaal uit Brigetio en Almásfüzitő, het gebeeldhouwde steen van de benedictijnenabdij van Vértesszentkereszt, en het faience waaraan het museum de naam van Domokos Kuny dankt. Een degelijke provinciale verzameling.
De groengeglazuurde kachel met ridderfiguren — samengesteld uit scherven uit een kelder die in de zestiende eeuw werd volgestort, en hij geeft het interieur van het paleis uit de tijd van Matthias Corvinus weer. Het Romeinse lapidarium, geopend in 1955 — stenen uit Brigetio en Almásfüzitő. Het middeleeuwse lapidarium — beeldhouwwerk uit de abdij van Vértesszentkereszt. Het faience van Domokos Kuny (1754–1822). De Ridderzaal uit 1815, met de neoromaanse ramen die voor de keizerlijke manoeuvres van 1897 werden aangebracht. De vaste opstellingen ‘Een stad wordt geboren’ en ‘Alledaags leven in de middeleeuwen’.
De tuin werd in 1783 voor de Esterházy’s aangelegd door hun ingenieur Ferenc Bőhm rond het Cseke-meer en geldt als een van de oudste landschapsparken van Hongarije. In het noordelijke deel werden in 1801 kunstruïnes opgetrokken naar een ontwerp van Charles de Moreau, en opgetrokken uit echte steen: zuilenbundels en vierentwintig gebeeldhouwde kapitelen werden weggehaald bij de romaanse benedictijnenabdij van Vértesszentkereszt, en een Romeinse grafsteen uit de derde eeuw werd in een nis gezet. Daaruit volgt een vraag die men de lezer beter ronduit stelt: een monument dat is samengesteld door andere monumenten af te breken — is dat behoud of roof? In de tuin staan nog andere bouwsels — een Turkse Moskee, twee stenen griffioenen bij de ingang — en dat alles wordt nu gerestaureerd binnen het project ‘Esterházy-erfgoed’, samen met Galanta.
De kunstruïnes van 1801 naar een ontwerp van Charles de Moreau: zuilenbundels en vierentwintig gebeeldhouwde kapitelen uit de abdij van Vértesszentkereszt, een Romeinse grafsteen uit de derde eeuw van de Látó-heuvel in een nis, grafstenen uit Szőny. De Turkse Moskee en de stenen griffioenen bij de ingang. De tuin van 1783 rond het Cseke-meer, aangelegd door Ferenc Bőhm. Het Esterházy-zomerhuis staat in diezelfde tuin.
Het paleis van de graven Esterházy aan de oever van de Öreg-tó. Eigen bezit heeft het niet — het meubilair werd na maart 1945 geplunderd — en wat er nu staat, herschept slechts het oude; de afwerking van de zalen is daarentegen eigen. Hier woonde, terugwijkend voor Napoleon, keizer Frans I, die als koning van Hongarije Ferenc I heette, twee maanden lang, en op 14 oktober 1809 tekende hij hier de vrede met de Fransen. Hier logeerden in 1897 Frans Jozef en Wilhelm II samen voor de keizerlijke manoeuvres, en vanhier stuurde Görgei op 2 mei 1849 zijn troepen om Buda te heroveren. En hierheen vluchtte in 1921 Karel IV, de laatste koning van Hongarije, na zijn mislukte poging de troon te heroveren: in dit huis werd hij aangehouden, en vanhier ging hij in ballingschap. Gebouwd werd het door Jakab Fellner, hofarchitect van de Esterházy’s, die de halve stad Tata bouwde. Het domein Tata-Gesztes kwam in 1727 aan de familie; de bouw werd in 1763 begonnen door graaf Miklós Esterházy, gezant van het Weense hof in Sint-Petersburg, en onder zijn zoon Ferenc in de tweede helft van de jaren zestig van de achttiende eeuw voltooid; het uiterlijk is sindsdien gebleven.
Het poppenhuis van de dochters van de graaf — een schaalmodel van het paleis zelf, en ernaast de loden soldaatjes van de zonen, opgesteld op een nauwkeurig reliëf van juist die keizerlijke manoeuvres die bij Tata gehouden werden. De grote eetzaal met herstelde houten lambrisering en portretten van de voorouders; daarna het salon over die Esterházy’s die in de diplomatie dienden. De bibliotheek, de vertrekken van de gravin, die van de graaf op de begane grond. De torenkamer en de zogenoemde Tentkamer — genoemd naar hun muurschildering; daar staat ook de maquette van het paleistheater, en in de kamer ernaast loopt een korte film over het muzikale verleden van het huis: vanaf 1806 werd er een vast orkest gehouden. Dat alles gaat onder één naam, Het Eiland van de vrede (A béke szigete).
De Kálvária-heuvel, door groeven afgesneden, leest als een opengeslagen boek: de gesteentewanden zijn met opzet vrijgelegd, voor de wetenschap, zodat er tientallen miljoenen jaren aardgeschiedenis langs lopen. Het terrein is sinds 1953 beschermd en geldt sinds 1958 als natuurmonument van nationaal belang. Men gaat er alleen met een gids rond: zonder uitleg blijft een gesteentewand een steen. Al vijfduizend jaar wordt van deze heuvel steen gehaald — de sporen van vuursteenwinning uit de koperen tijd liggen er nog.
De vrijgelegde gesteentewanden — gesteenten zoals ze vandaag niet meer ontstaan, en verschijnselen die een leerboek alleen als schema kan tekenen. Het steenpark — de meest voorkomende gebergtevormende gesteenten van Hongarije, in één ronde bijeen. De sporen van vuursteenwinning uit de koperen tijd. Op de top een barokke kapel en een calvarie, en daarnaast een uitkijktoren, de Söréttorony.
Een synagoge die in 1861 in romantische trant werd verbouwd naar een ontwerp van Ignác Wechselmann. Een vaste opstelling is er in het huis in het geheel niet. Wat blijft is het gebouw zelf en de herinnering aan een gemeenschap die de stad niet meer heeft; in de tuin staat een monument voor de slachtoffers van de Holocaust, van Mária Lugossy, onthuld op 18 november 2004.
Het gebouw zelf — de verbouwing van 1861 naar het ontwerp van Ignác Wechselmann (1828–1903). In de tuin de gedenkplaats van het comitaat Komárom-Esztergom en de beeldengroep van Mária Lugossy, ‘Ter nagedachtenis aan de martelaren van alle tijden’, uit 2004. Een vaste opstelling is er niet; de zaal is voor tijdelijke.
Het kleine Esterházy-huis in de Engelse tuin — het oudste gebouw van het park, in 1784 door József Grossmann opgetrokken in de Zopf-trant; het werd gemaakt om zich terug te trekken, zonder iets van vertoon. Op de begane grond is de oorspronkelijke decoratieve beschildering teruggehaald — een ontvangkamer met een landschap over de wanden, en lineaire beschildering in de andere kamers. Boven ging de tentoonstelling ‘De Tuin’ open, waarin de Engelse tuin van vier kanten wordt getoond: als toneel en als landschap, als volkspark en als verzameling.
De oorspronkelijke decoratieve beschildering van de begane grond: de ontvangkamer met haar landschap over de wanden en de lineaire beschildering van de andere kamers — datgene waarvoor het huis is hersteld. De tentoonstelling ‘De Tuin’ (A kert, 2026) op de bovenverdieping — de tuin als toneel, als landschap, als volkspark en als verzameling; samengesteld door Máté Stegmayer, Mónika Kövesdi, Zsófia Szegleti en József Szűcs. De kamers beneden: de ontvangkamer, het damessalon, de studeerkamer van de heer. Het gebouw zelf, uit 1784, van József Grossmann.
Duitsers wonen in deze streken sinds de vroege middeleeuwen, vestigden zich er in grote golven in de achttiende eeuw, en werden in 1946 met treinen weggevoerd; een tweede museum van die gemeenschap heeft het land niet. De hoofdzaak is hier geen etnografie: de vaste opstelling van 2015, ‘Wij en de anderen’, ontleedt hoe een meerderheid zich een voorstelling van een minderheid vormt — een zeldzaam geval waarin een minderheidsmuseum het mechanisme zelf aanpakt. ICOM Hongarije kende het daarvoor in 2023 zijn prijs toe.
De vaste opstelling ‘Wij en de anderen’ (Mi és a többiek, 2015): de afdeling Verhalen — duizend jaar omgang van de staat met zijn minderheden, uitgelegd als een rivier met haar zandbanken en stuwen — en daartegenover de persoonlijke aandenkens die mensen en gemeenschappen aan het museum gaven; de afdeling Voorwerpen — wat in verschillende tijden voor een typisch Duits voorwerp doorging. De Nepomukmolen van 1758, van Jakab Fellner: bouw en werking worden op de begane grond getoond. Het houten beeld van Johannes Nepomucenus aan de gevel. Een zichtdepot in de vroegere graanschuur. Van het kostuum en het huisraad die men van een streekmuseum verwacht, is hier minder dan er gesproken wordt.
Alkotmány utca 1 ··
· nr. 93
Onze waarderingsschaal
De waardering hier is de onze — het oordeel van de samenstellers van deze catalogus. Zij gaat over datgene waarvoor men naar een museum gaat: waar een collectie is, over de collectie; waar die ontbreekt, over het gebouw, het ensemble of het monument en over wat er in hun zalen wordt getoond. Noch een rij op straat noch een luide naam telt daarin mee.
van wereldbetekenis
Van dezelfde orde als de beste musea ter wereld.
uitmuntend
Een bezoek op zichzelf waard.
belangrijk
Er is hier iets waarvoor het komen loont.
voor liefhebbers
Het beantwoordt wie voor het onderwerp zelf komt.
nichegebied
Gewaardeerd door een kleine kring en daarbuiten niet erkend.
Een aparte onderscheiding
ondergewaardeerd
Meer waard dan zijn bekendheid: minder mensen kennen het dan het verdient
enig in zijn soort
Er is geen tegenhanger — niet in het land, nergens
lees je in
Zonder voorbereiding leest het als ornament; met voorbereiding gaat het helemaal open
hier is het stil
Geen drukte: je kijkt in je eigen tempo en alleen
Hoe wij deze lijst bijhouden
Gecontroleerd op 19 augustus 2026 — aan de hand van museumsites en open bronnen. Elke vermelding draagt een eigen datum en een eigen aantekening waarmee is nagekeken. Een prijs die wij niet konden bevestigen, merken wij als onbevestigd aan; de vorige blijft niet staan.
Hoeveel tijd — voor het belangrijkste, langs onze minimale route. Het café, de winkel en de rij bij de garderobe tellen niet mee. Het hele museum rondgaan duurt vrijwel altijd langer.
De foto's zijn van Wikimedia Commons onder vrije licenties; de maker en de licentie staan onder elke foto.
18 mei — Internationale Museumdag, gehouden sinds 1977; in de nacht van 17 op 18 mei de Nacht van de Musea. Op die dagen hebben musea een bijzondere dienstregeling en is de toegang vaak gratis.
Als wij ons vergist hebben
Elk getal en elke datum op deze bladzijden is door ons nagekeken. Schrijf ons als een museum zijn tijden of prijzen heeft gewijzigd, als een link dood is of als een museum in de lijst ontbreekt. Wij verbeteren het en zetten een nieuwe controledatum.
