Moskou heeft meer musea dan men in een leven aflopen kan, zodat elke lijst ervan al iemands keuze is. De onze is op de verzameling gemaakt. Ons ging het erom wat een museum werkelijk bezit en om welk stuk het de moeite waard is naar de derde verdieping te klimmen; openingstijden, prijs en de weg erheen staan er omdat men zonder die het stuk nooit bereikt. De waardering bij elke vermelding is de onze, en ernaast staat de datum waarop wij haar hebben nagekeken. Ontbreekt een museum hier, dan is de waarschijnlijkste reden dat wij er niet aan toegekomen zijn.
Ruim 140 werken uit twintig verzamelingen: De vijver, Het smaragden snoer en studies die vrijwel nooit te zien zijn. Het Russische symbolisme is een van de hoogten waarop de kunst de mens boven zichzelf uittilt; een overzicht van deze volledigheid komt eens in een generatie.
Bij het vijfenzeventigste jaar sinds de eerste Novgorodse brief, gevonden op 26 juli 1951 in de Nerevski-opgraving. Sindsdien zijn er meer dan 1250 gevonden; daaronder de schoolschriften van het jongetje Onfim, met tekeningen die in middeleeuws Europa hun gelijke niet hebben. Het is het schrift van gewone mensen, bewaard door natte bodem — zoals in Vindolanda aan de Muur van Hadrianus. In de Staatsiezalen, één maand.
Een eeuw van de grootste fotodienst van het land, die het nieuws fotografeerde op de dag zelf. Te zien in twee ruimten van het Historisch Museum: de Verrijzenispoort en het Artilleriehof.
Ruim zevenhonderd stukken: beeldhouwwerk en schilderkunst van het Russische boeddhisme, vrijwel alles voor het eerst te zien. Voor de opening werden meer dan honderd beelden gerestaureerd.
Wij rekenen wat er vandaag overblijft: vanaf nu — of vanaf openingstijd, als het museum nog dicht is — tot de laatste toegang. Het sluitingsuur helpt bij die telling niets: na de laatste toegang wordt niemand meer binnengelaten. Waar de laatste toegang niet is vastgesteld rekenen wij een half uur: liever te voorzichtig dan iemand voor een dichte deur sturen.
Hier wordt één ding gevraagd: of een kind het binnen boeiend vindt. Het gemak van de weg en de zalen is een vraag van een andere orde en staat onder “Toegankelijkheid”. In de vermelding is de trede een teken, en de leeftijd staat in de toelichting ernaast.
De toegankelijkheid van een museum en die van de weg ernaartoe zijn verschillende dingen, en wij houden ze uit elkaar. Het komt voor dat binnen alles onberispelijk geregeld is terwijl de deur met een rolstoel niet te bereiken is; het komt ook andersom voor.
?De iconostase van de Verkondigingskathedraal wordt in verband gebracht met Theofanes de Griek, Andrej Roebljov en Prochor van Gorodets: de kroniek van 1405 noemt hen als de schilders van deze kerk, al wordt nog altijd betwist of de huidige iconen datzelfde werk zijn. Zo’n samenloop van namen bestaat nergens anders. En het verschil met welk iconenmuseum ook is principieel: de dingen staan waar zij stonden, in het licht en de ruimte waarvoor zij geschilderd zijn — zoals het glas van de Sint-Janskerk in Gouda in het raam iets anders is dan achter vitrineglas. Wat hier ontbreekt is uitleg: de kathedralen hebben vrijwel geen bordjes en gaan uit van wie het al weet of met een gids komt.
De deësisrij van de Verkondigingskathedraal. De fresco’s van de Oespenski-kathedraal uit 1642–1644 en haar iconostase; daar hangen ook de oudste iconen, naar Moskou gebracht toen de landen werden samengevoegd. De graven van de Moskouse vorsten en tsaren in de Aartsengelkathedraal, beschilderd in 1652–1666. Het Patriarchenpaleis: toegepaste kunst en het dagelijks leven van de zeventiende eeuw.
Ontrent op het midden der plaets, die ruim, en in ’t ronde met gebouwen bezet is, staet een Toorn genaemt Ivan Welike, zoo veel als Groot Jan, waer op die groote klok staet…
?Een schatkamer die niet door verzamelen is ontstaan maar door bewaren: de dingen kwamen hier als bezit van de vorst of als gezantschapsgeschenk, en zijn daarom bewaard gebleven waar ze in Europa de smeltkroes in gingen. Van het Engelse zilver uit de zestiende en zeventiende eeuw staat hier meer dan in Engeland zelf. Wie weet hoe weinig er in de Republiek van het zilver van de Gouden Eeuw over is — bijna alles ging om, in oorlogsjaren en bij faillissementen — begrijpt meteen wat het betekent dat een gezantschapsgeschenk vier eeuwen ongemoeid bleef. Schilderkunst is er hier niet: dit is een kamer van voorwerpen.
De Muts van Monomach en de dubbele troon van de kindtsaren Ivan en Peter. Tudor- en Stuartzilver, een verzameling die nergens haar gelijke heeft. Paaseieren van Fabergé. Iconenbekleedsels, panagia’s en kelken uit het Rusland van vóór de Mongolen. De koetsenzalen: kroningsrijtuigen uit de achttiende eeuw.
?De Russische avant-garde is het enige Russische kunstsysteem dat op gelijke voet in de wereldcanon is opgenomen, en de grootste verzameling ervan staat hier. Het MoMA en het Centre Pompidou tonen Malevitsj en Tatlin losgeweekt uit hun omgeving; hier hangen zij naast datgene waartegen zij in opstand kwamen, en dat verandert de lezing.
Zwart vierkant van Kazimir Malevitsj, Het baden van het rode paard van Koezma Petrov-Vodkin, werk van Kandinsky, Chagall, Gontsjarova en Larionov, de maquette van de Toren van Tatlin. Ernaast ligt het park Moezeon met ontmantelde monumenten uit de Sovjettijd.
?Originelen zijn er meer in het Louvre en het Metropolitan; uniek is iets anders — Tsvetajevs verzameling afgietsels, het enige ter wereld volledig bewaarde studiemuseum voor kunstgeschiedenis dat nog naar het oorspronkelijke plan werkt. In Europa verdwenen zulke verzamelingen in de 20ste eeuw naar de depots. Daarbij de Fajoemportretten en de voorwerpen uit Schliemanns Trojaanse schatten.
De didactische verzameling gipsafgietsels van antieke en renaissancistische sculptuur — het plan van Ivan Tsvetajev, in volledigheid zonder weerga; de Fajoemportretten; voorwerpen uit de schat van Priamos, door Heinrich Schliemann in Troje opgegraven; de Egyptische collectie. De Franse schilderkunst van de 19de en 20ste eeuw hangt in de Galerie op Volchonka 14.
?Een verzameling materiële bronnen voor de Russische geschiedenis die in volledigheid haar gelijke niet kent: archeologie, numismatiek, wapens en handschriften naast elkaar, vijf miljoen voorwerpen. Daarbij een zeldzaamheid van andere orde: een volledig bewaard gebleven interieurensemble in Russische stijl van Sjervoed, op zichzelf een monument.
Een uitgeholde boomstamboot van ongeveer 3500 jaar oud; het Mstislav-evangelie uit het begin van de 12de eeuw; de helm van vorst Jaroslav Vsevolodovitsj; de globe van Blaeu; persoonlijke bezittingen van Peter de Grote. Kijk ook omhoog: de zalen zijn beschilderd naar motieven uit de oud-Russische kunst en zijn zelf onderdeel van de collectie.
?Nergens anders is Russische kunst van de 11de tot het begin van de 20ste eeuw zo volledig bijeengebracht; alleen het Russisch Museum is vergelijkbaar. Maar de canon is hier gevormd: Tretjakov kocht bij tijdgenoten wat híj belangrijk vond, en zijn particuliere keuze werd wat wij nu de Russische school noemen. Wie de 19de eeuw elders bekijkt, ziet scherven.
De verschijning van Christus aan het volk van Aleksandr Ivanov — het doek heeft een eigen zaal; Bojarin Morozova en De ochtend van de strelitzenexecutie van Vasili Soerikov; Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan van Ilja Repin; Meisje met perziken van Valentin Serov; De ridders van Viktor Vasnetsov; de zalen met oud-Russische iconen. De Drie-eenheid van Andrej Roebljov hangt er niet meer: de icoon is in 2023 aan de Kerk overgedragen.
?Een verzameling die in 1894 door één particulier werd begonnen en uitgroeide tot de grootste theaterverzameling ter wereld — zo rekent het museum het zelf, en tegenspreken is lastig: anderhalf miljoen nummers. Haar waarde is de volledigheid: het Russische theater is hier op rij te volgen, van het lijfeigenentoneel tot vandaag, en niet in losse sterren. Wat het Theater Instituut Nederland bijeenbracht en wat nu bij het Allard Pierson ligt, geeft een idee van zulk materiaal; het verschil is de schaal en het feit dat hier alles ook getóónd wordt. De ontwerpen van Golovin, Bakst, Korovin en Exter zijn overigens eersterangs schilderkunst — zij zijn alleen onder theater geboekt. Het hoofdgebouw ging in 2024 na een lange restauratie weer open; het is verstandig de samenstelling van de vaste opstelling vooraf na te gaan.
Ontwerpen voor decors en kostuums van Golovin, Bakst, Korovin, Exter en Tatlin. Kostuums en bezittingen van grote acteurs. Maquettes van decors. Archieven van theaters en regisseurs. Het huis van Bachroesjin zelf, gebouwd voor de verzameling.
?Een verzameling van ruim driehonderd jaar oud: zij groeide uit het mineralenkabinet van Peters Kunstkamera en verhuisde met de Academie van Wetenschappen mee naar Moskou. Zo’n honderdveertigduizend stukken maken haar tot een van de grootste mineralogische musea ter wereld, en in de systematiek van gesteente heeft zij in Rusland haar gelijke niet. Naturalis toont steen als deel van een verhaal over de aarde; hier is het omgekeerde het doel — de hele klasse op volgorde, met het gewone stuk naast het uitzonderlijke, want daarvoor bestaat een systematische verzameling. Kom in de wetenschap dat dit een wetenschappelijk museum is en geen vermakelijk: vitrines, etiketten, geen schermen. Wie het verhaal wil, heeft een rondleiding nodig, en die moet vooraf worden besteld.
De systematische collectie — de hele bekende mineralenwereld per klasse. Oeralse malachiet en rodoniet uit de oude kroonverzamelingen. Meteorieten. Steensnijwerk van Fabergé en van de slijperij van Peterhof. Grote stukken van een formaat dat alleen musea van deze ouderdom bezitten.
?De derde verzameling Russische iconen na de Tretjakovgalerij en het Russisch Museum, en de enige die als museum van één onderwerp is ingericht: de icoon staat hier niet in een rij Russische kunst maar wordt op zichzelf uitgelegd, van paneel en krijtgrond tot iconografie. De verzameling ontstond uit wat expedities van het museum weghaalden uit gesloten en verwoeste kerken, en haar waarde zit in de volledigheid van de reeks, niet in losse sterren: grote namen ontbreken vrijwel, maar de lijn loopt onafgebroken van de dertiende tot de zeventiende eeuw. Wie het Iconenmuseum in Kampen kent, herkent de opzet en ziet meteen het verschil in schaal: daar een zaal, hier een klooster en dertienduizend nummers. De Verlosserskathedraal waarin dit alles staat, is het oudste bewaarde gebouw van Moskou.
Iconen uit de dertiende tot de zeventiende eeuw, bijeengebracht door expedities van het museum zelf. Koningsdeuren en complete iconostasen. Fragmenten van muurschildering. De Verlosserskathedraal uit de jaren 1420 — het oudste gebouw van Moskou, met resten van ornamentele beschildering die met Roebljov in verband wordt gebracht.
?Het enige Moskouse landgoed dat vrijwel volledig is overgeleverd: houten paleis, paviljoens, regelmatig park en vijver staan zoals de Sjeremetjevs ze in de jaren 1750–1770 bedoelden, met nauwelijks negentiende-eeuwse verbouwing. Ostankino noch Tsaritsyno heeft zoveel behouden. Wie in Apeldoorn de herstelde barokke tuin van Het Loo heeft gezien, weet wat een regelmatige aanleg met een huis doet; het verschil is dat men die tuin heeft moeten terughalen en dit park nooit is verdwenen. Aan het paleis is het Keramiekmuseum vastgeknoopt, een van de grootste verzamelingen porselein en glas ter wereld, die hier in de jaren dertig belandde en met het landgoed niets te maken heeft. Twee verschillende musea binnen één hek, en men moet beide in, wetend dat ze over verschillende dingen gaan.
Het houten paleis van 1769–1775 met bewaarde interieurs en ingelegde parketvloeren. De Grot met schelpwerk — iets wat in Rusland nergens anders bestaat. Het Hollandse en het Italiaanse huis, de Hermitage, de oranjerie. Een porseleinverzameling van Meissen tot Sovjetagitatieporselein.
De waardering is van ons en wij staan ervoor in. Zij gaat over de collectie en over niets anders; de omvang van het gebouw, de rij bij de deur en de klank van een naam laten de trap onberoerd. Zij verandert wanneer de collectie verandert — wanneer een stuk het depot in gaat, wanneer een schenking binnenkomt, wanneer de helft van de zalen sluit.
van wereldbetekenis
Van dezelfde orde als de beste musea ter wereld.
uitmuntend
Een sterke collectie: een aparte dag waard.
belangrijk
Er zijn dingen die het zien waard zijn.
voor liefhebbers
Interessant voor wie het onderwerp zelf boeit.
nichegebied
Waardevol voor een kleine kring, zonder brede erkenning.
Een aparte onderscheiding
ondergewaardeerd
De collectie is sterker dan haar bekendheid: minder mensen kennen haar dan zij verdient
enig in zijn soort
De collectie heeft geen tegenhanger — niet in het land, nergens
lees je in
Zonder voorbereiding leest de collectie als ornament; met voorbereiding gaat zij helemaal open
hier is het stil
Geen drukte: je kijkt in je eigen tempo en alleen
Hoe wij deze lijst bijhouden
De vermeldingen zijn nagekeken tussen 15 augustus en 18 augustus 2026. Elke draagt haar eigen datum, want de lijst wordt niet op één dag geschreven; die datum staat in de vermelding zelf, naast waarmee is nagekeken. Een prijs die wij niet konden bevestigen merken wij als onbevestigd aan; die van vorig jaar blijft niet staan.
Hoeveel tijd geldt voor het belangrijkste, volgens onze kortste route, zonder café, winkel of garderobewachtrij. Het hele museum doorlopen duurt vrijwel altijd langer.
De foto's komen van Wikimedia Commons onder vrije licenties; auteur en licentie staan onder elke foto.
18 mei is Internationale Museumdag (sinds 1977); in de nacht van 17 op 18 mei is het Museumnacht. Op die dagen gelden andere openingstijden en is de toegang vaak gratis.
Een fout gevonden?
Wij staan in voor elk cijfer en elke datum op deze pagina's. Als een museum zijn openingstijden of prijzen heeft gewijzigd, als een link dood is, of als u vindt dat er een museum ontbreekt — schrijf ons. Wij corrigeren het en zetten een nieuwe controledatum.
