Hier zijn de musea van alle steden in één lijst samengebracht, en bovenaan staan die welke wij het hoogst waarderen. De steden worden hier niet gescheiden: van een verzameling uit een stadje van twintigduizend inwoners vragen wij hetzelfde als van een hoofdstedelijke. Haar plaats wordt bepaald door onze waardering, en het staan naast een beroemde zegt meer over haar dan enige lof.
Ruim 140 werken uit twintig verzamelingen: De vijver, Het smaragden snoer en studies die vrijwel nooit te zien zijn. Het Russische symbolisme is een van de hoogten waarop de kunst de mens boven zichzelf uittilt; een overzicht van deze volledigheid komt eens in een generatie.
Bij het vijfenzeventigste jaar sinds de eerste Novgorodse brief, gevonden op 26 juli 1951 in de Nerevski-opgraving. Sindsdien zijn er meer dan 1250 gevonden; daaronder de schoolschriften van het jongetje Onfim, met tekeningen die in middeleeuws Europa hun gelijke niet hebben. Het is het schrift van gewone mensen, bewaard door natte bodem — zoals in Vindolanda aan de Muur van Hadrianus. In de Staatsiezalen, één maand.
Een eeuw van de grootste fotodienst van het land, die het nieuws fotografeerde op de dag zelf. Te zien in twee ruimten van het Historisch Museum: de Verrijzenispoort en het Artilleriehof.
Ruim zevenhonderd stukken: beeldhouwwerk en schilderkunst van het Russische boeddhisme, vrijwel alles voor het eerst te zien. Voor de opening werden meer dan honderd beelden gerestaureerd.
De iconostase van de Verkondigingskathedraal wordt in verband gebracht met Theofanes de Griek, Andrej Roebljov en Prochor van Gorodets: de kroniek van 1405 noemt hen als de schilders van deze kerk, al wordt nog altijd betwist of de huidige iconen datzelfde werk zijn. Zo’n samenloop van namen bestaat nergens anders. En het verschil met welk iconenmuseum ook is principieel: de dingen staan waar zij stonden, in het licht en de ruimte waarvoor zij geschilderd zijn — zoals het glas van de Sint-Janskerk in Gouda in het raam iets anders is dan achter vitrineglas. Wat hier ontbreekt is uitleg: de kathedralen hebben vrijwel geen bordjes en gaan uit van wie het al weet of met een gids komt.
De deësisrij van de Verkondigingskathedraal. De fresco’s van de Oespenski-kathedraal uit 1642–1644 en haar iconostase; daar hangen ook de oudste iconen, naar Moskou gebracht toen de landen werden samengevoegd. De graven van de Moskouse vorsten en tsaren in de Aartsengelkathedraal, beschilderd in 1652–1666. Het Patriarchenpaleis: toegepaste kunst en het dagelijks leven van de zeventiende eeuw.
Ontrent op het midden der plaets, die ruim, en in ’t ronde met gebouwen bezet is, staet een Toorn genaemt Ivan Welike, zoo veel als Groot Jan, waer op die groote klok staet…
Nergens anders is Russische kunst van de 11de tot het begin van de 20ste eeuw zo volledig bijeengebracht; alleen het Russisch Museum is vergelijkbaar. Maar de canon is hier gevormd: Tretjakov kocht bij tijdgenoten wat híj belangrijk vond, en zijn particuliere keuze werd wat wij nu de Russische school noemen. Wie de 19de eeuw elders bekijkt, ziet scherven.
De verschijning van Christus aan het volk van Aleksandr Ivanov — het doek heeft een eigen zaal; Bojarin Morozova en De ochtend van de strelitzenexecutie van Vasili Soerikov; Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan van Ilja Repin; Meisje met perziken van Valentin Serov; De ridders van Viktor Vasnetsov; de zalen met oud-Russische iconen. De Drie-eenheid van Andrej Roebljov hangt er niet meer: de icoon is in 2023 aan de Kerk overgedragen.
Een verzameling materiële bronnen voor de Russische geschiedenis die in volledigheid haar gelijke niet kent: archeologie, numismatiek, wapens en handschriften naast elkaar, vijf miljoen voorwerpen. Daarbij een zeldzaamheid van andere orde: een volledig bewaard gebleven interieurensemble in Russische stijl van Sjervoed, op zichzelf een monument.
Een uitgeholde boomstamboot van ongeveer 3500 jaar oud; het Mstislav-evangelie uit het begin van de 12de eeuw; de helm van vorst Jaroslav Vsevolodovitsj; de globe van Blaeu; persoonlijke bezittingen van Peter de Grote. Kijk ook omhoog: de zalen zijn beschilderd naar motieven uit de oud-Russische kunst en zijn zelf onderdeel van de collectie.
Originelen zijn er meer in het Louvre en het Metropolitan; uniek is iets anders — Tsvetajevs verzameling afgietsels, het enige ter wereld volledig bewaarde studiemuseum voor kunstgeschiedenis dat nog naar het oorspronkelijke plan werkt. In Europa verdwenen zulke verzamelingen in de 20ste eeuw naar de depots. Daarbij de Fajoemportretten en de voorwerpen uit Schliemanns Trojaanse schatten.
De didactische verzameling gipsafgietsels van antieke en renaissancistische sculptuur — het plan van Ivan Tsvetajev, in volledigheid zonder weerga; de Fajoemportretten; voorwerpen uit de schat van Priamos, door Heinrich Schliemann in Troje opgegraven; de Egyptische collectie. De Franse schilderkunst van de 19de en 20ste eeuw hangt in de Galerie op Volchonka 14.
Een schatkamer die niet door verzamelen is ontstaan maar door bewaren: de dingen kwamen hier als bezit van de vorst of als gezantschapsgeschenk, en zijn daarom bewaard gebleven waar ze in Europa de smeltkroes in gingen. Van het Engelse zilver uit de zestiende en zeventiende eeuw staat hier meer dan in Engeland zelf. Wie weet hoe weinig er in de Republiek van het zilver van de Gouden Eeuw over is — bijna alles ging om, in oorlogsjaren en bij faillissementen — begrijpt meteen wat het betekent dat een gezantschapsgeschenk vier eeuwen ongemoeid bleef. Schilderkunst is er hier niet: dit is een kamer van voorwerpen.
De Muts van Monomach en de dubbele troon van de kindtsaren Ivan en Peter. Tudor- en Stuartzilver, een verzameling die nergens haar gelijke heeft. Paaseieren van Fabergé. Iconenbekleedsels, panagia’s en kelken uit het Rusland van vóór de Mongolen. De koetsenzalen: kroningsrijtuigen uit de achttiende eeuw.
De Russische avant-garde is het enige Russische kunstsysteem dat op gelijke voet in de wereldcanon is opgenomen, en de grootste verzameling ervan staat hier. Het MoMA en het Centre Pompidou tonen Malevitsj en Tatlin losgeweekt uit hun omgeving; hier hangen zij naast datgene waartegen zij in opstand kwamen, en dat verandert de lezing.
Zwart vierkant van Kazimir Malevitsj, Het baden van het rode paard van Koezma Petrov-Vodkin, werk van Kandinsky, Chagall, Gontsjarova en Larionov, de maquette van de Toren van Tatlin. Ernaast ligt het park Moezeon met ontmantelde monumenten uit de Sovjettijd.
De Hemelvaartskerk van 1532 is de eerste stenen tentkerk van Rusland en het enige bouwwerk van Moskou op de werelderfgoedlijst. Het tentdak is hier constructie en geen versiering, en de Russische bouwkunst van de zestiende eeuw is niet te begrijpen zonder eronder gestaan te hebben. De rest is een reservaat met een middelmatige verzameling: iconen, tegels, handschriften, houten bouwwerken uit het Noorden. En één waarschuwing: het paleis van Aleksej Michajlovitsj dat op alle foto’s staat, is een reconstructie uit 2010 op een andere plek in het park; met het echte Kolomenskoje moet men het niet verwarren.
De Hemelvaartskerk van 1532. De kerk van de Onthoofding van Johannes de Doper in Djakovo, zestiende eeuw, meestal leeg. De Voorpoort met haar opstelling. Het huisje van Peter de Grote, uit Archangelsk overgebracht. Tegels en iconen in de depottentoonstellingen.
Een verzameling die in 1894 door één particulier werd begonnen en uitgroeide tot de grootste theaterverzameling ter wereld — zo rekent het museum het zelf, en tegenspreken is lastig: anderhalf miljoen nummers. Haar waarde is de volledigheid: het Russische theater is hier op rij te volgen, van het lijfeigenentoneel tot vandaag, en niet in losse sterren. Wat het Theater Instituut Nederland bijeenbracht en wat nu bij het Allard Pierson ligt, geeft een idee van zulk materiaal; het verschil is de schaal en het feit dat hier alles ook getóónd wordt. De ontwerpen van Golovin, Bakst, Korovin en Exter zijn overigens eersterangs schilderkunst — zij zijn alleen onder theater geboekt. Het hoofdgebouw ging in 2024 na een lange restauratie weer open; het is verstandig de samenstelling van de vaste opstelling vooraf na te gaan.
Ontwerpen voor decors en kostuums van Golovin, Bakst, Korovin, Exter en Tatlin. Kostuums en bezittingen van grote acteurs. Maquettes van decors. Archieven van theaters en regisseurs. Het huis van Bachroesjin zelf, gebouwd voor de verzameling.
Een verzameling van ruim driehonderd jaar oud: zij groeide uit het mineralenkabinet van Peters Kunstkamera en verhuisde met de Academie van Wetenschappen mee naar Moskou. Zo’n honderdveertigduizend stukken maken haar tot een van de grootste mineralogische musea ter wereld, en in de systematiek van gesteente heeft zij in Rusland haar gelijke niet. Naturalis toont steen als deel van een verhaal over de aarde; hier is het omgekeerde het doel — de hele klasse op volgorde, met het gewone stuk naast het uitzonderlijke, want daarvoor bestaat een systematische verzameling. Kom in de wetenschap dat dit een wetenschappelijk museum is en geen vermakelijk: vitrines, etiketten, geen schermen. Wie het verhaal wil, heeft een rondleiding nodig, en die moet vooraf worden besteld.
De systematische collectie — de hele bekende mineralenwereld per klasse. Oeralse malachiet en rodoniet uit de oude kroonverzamelingen. Meteorieten. Steensnijwerk van Fabergé en van de slijperij van Peterhof. Grote stukken van een formaat dat alleen musea van deze ouderdom bezitten.
Voor Ethiopische christelijke kunst de enige verzameling in Rusland; voor de Russische icoon een concurrent van de staatsmusea. En daarbij een omstandigheid die voor een collectie van dit niveau in de wereld vrijwel ongehoord is: de toegang is vrij.
De Russische icoon van de 14de tot de 20ste eeuw — van Novgorodse panelen tot oudgelovige schilderkunst; Ethiopische christelijke kunst — de enige zulke verzameling in Rusland; een gereconstrueerde iconostase en Griekse iconen uit de post-Byzantijnse tijd.
De waardering hier is de onze — het oordeel van de samenstellers van deze catalogus. Zij gaat over datgene waarvoor men naar een museum gaat: waar een collectie is, over de collectie; waar die ontbreekt, over het gebouw, het ensemble of het monument en over wat er in hun zalen wordt getoond. Noch een rij op straat noch een luide naam telt daarin mee.
van wereldbetekenis
Van dezelfde orde als de beste musea ter wereld.
uitmuntend
Een bezoek op zichzelf waard.
belangrijk
Er is hier iets waarvoor het komen loont.
voor liefhebbers
Het beantwoordt wie voor het onderwerp zelf komt.
nichegebied
Gewaardeerd door een kleine kring en daarbuiten niet erkend.
Een aparte onderscheiding
ondergewaardeerd
Meer waard dan zijn bekendheid: minder mensen kennen het dan het verdient
enig in zijn soort
Er is geen tegenhanger — niet in het land, nergens
lees je in
Zonder voorbereiding leest het als ornament; met voorbereiding gaat het helemaal open
hier is het stil
Geen drukte: je kijkt in je eigen tempo en alleen
Hoe wij deze lijst bijhouden
De vermeldingen zijn nagekeken tussen 15 augustus en 19 augustus 2026. De lijst wordt niet op één dag geschreven, dus draagt elke vermelding een eigen datum, die in de vermelding staat naast waarmee is nagekeken. Een prijs die wij niet konden bevestigen, merken wij als onbevestigd aan; de vorige blijft niet staan.
Hoeveel tijd — voor het belangrijkste, langs onze minimale route. Het café, de winkel en de rij bij de garderobe tellen niet mee. Het hele museum rondgaan duurt vrijwel altijd langer.
De foto's zijn van Wikimedia Commons onder vrije licenties; de maker en de licentie staan onder elke foto.
18 mei — Internationale Museumdag, gehouden sinds 1977; in de nacht van 17 op 18 mei de Nacht van de Musea. Op die dagen hebben musea een bijzondere dienstregeling en is de toegang vaak gratis.
Als wij ons vergist hebben
Elk getal en elke datum op deze bladzijden is door ons nagekeken. Schrijf ons als een museum zijn tijden of prijzen heeft gewijzigd, als een link dood is of als een museum in de lijst ontbreekt. Wij verbeteren het en zetten een nieuwe controledatum.
